Ájiniyaz Qosıbay ulı

Ájiniyaz Qosıbay ulı

Ómiri Haqqında
Ájiniyaz Qosıbay ulı (ádebiy laqabı Ziywar) — XIX ásirdegi qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń eń órnekli wákilleriniń biri. Ol dóretiwshiliginde ózine tán ózgeshelikke iye, oǵada talantlı, oqımıslı, medreseni ayrıqsha tamamlaǵan aqun, ulama, kórkem sóz sheberi sıpatında basqalardan ayrılıp turatuǵın uqıplılıq penen óz dáwiriniń progressiv idealların júzege shıǵardı, anıq turmıs haqıyqatlıǵına sheber qurılǵan poetikalıq obrazlı ibaralardi ótkir oy-pikirleri menen tásirli sáwlelendirdi. Ájiniyaz shayır 1824-jılı Moynaq rayonı aymaǵına qaraslı «Qamıs bóget» degen jerde orta xallı diyqan xojalıǵında dúnyaǵa keledi. Ol qaraqalpaqtıń Qońırat arısı Ashamaylı urıwınıń Saqıw tiresinen bolģan. Ájiniyazdıń ákesi Qosıbay, anası Naziyra sózge sheshen, dilwar, ótkir pikirli hayal bolıp xalıq danalıqların, naqıl-maqallardı, ushırma sózlerdi, dástanlardı, terme-tolǵawlardı, xalıq qosıqlarların júdá jaqsı bilgen. Ájiniyaz jasınan ziyrek bolıp, awıllıq meshit-mektepte oqıp bilim alǵan. Onıń tuwısqan dayısı Elmurat Axun degen adam óz dáwiriniń oǵada sawatlı, bilimdan adamı bolıp ol Buxaradaǵı Mir Arab medresesinde oqıp kelgen. Usınday baǵdarda ol ustazınıń jolın dawam ettirip Xiywadaǵı Sherǵazı xan medresesine oqıwǵa baradı. 1840-1844 jıllarda Xorezm, Xiywada ilim-bilim úyrenedi. Sherǵazı xan medresesinde oqıǵan dáwirinde Ájiniyaz pútkil Shıǵıs dúnyası, arab ádebiyatı, mádeniyatı, Orta Aziya hám Qazaq dalasına belgili bolǵan ulama-mashayıqlar, pútkil Turan-Turkistan miyrasları menen óziniń túp nusqasında arab, parsı tillerinde tanısadı. Ájiniyazdiń jasliǵi haqqinda Karamatdin Sultanov «Ájiniyaz» romanin jazǵan. Bozataw poeması Ájiniyaz shayırdıń tvorchestvasınıń eń joqarǵı shıńı bolıp esaplanadı. Shayırdıń «Bozataw» poeması qaraqalpaq xalqınıń tariyxında óshpes iz qaldırǵan tariyxıy waqıya — 1858-1859 jıllardaǵı Qońırat kóterilisi waqıyaları negizinde jazılǵan. Ájiniyaz bul dáwirde naǵız shaǵına jetken jas jigit bolıp er jasqa shıqqan waqıtları edi. Mine usı waqıtları Qonıratta Bozataw waqıyası baslanadı. Paraxat otırǵan xalıqtın ásirler mákan etken jerinen ayra túsip, dushpanlar aldında aydalıp baratırǵan xalıq penen shayır birge bolǵan. Kózge súrme etip Watan topıraǵın artında qıyıp taslap kete almay, qattı qıynaladı. Shayır tuwılıp ósken Watanın mángi yadında saqlawǵa, onnan hasla gúder úzbewge ant etedi. Ájiniyazdıń bul poeması óz waqtında dóregen shıǵarma bolıp tabıladı. Bul saltanatlı gimn retinde qaraqalpaq xalqınıń azatlıq gúresleriniń negizinde turdı. Qaraqalpaqlar haqqında qızıqqan molla Qojbannın sorawına juwap retinde «Ellerim bardı» qosıǵın jazadı

Kóbirek biliw

Dóretiwshiligi

Qosıqlar        

Ellerim bardı	Yoq meniń	Hár kimniń yarı bolsa	Bardur
Yol bolsun	Bir páriy	Bolmasa	Bardı.
Jaqsı	Kerek

Aytıs

Ajiniyaz benen Qız meńeshtiń aytısı

Poeması

Bozataw