07May-2025
Kúnxoja Ibrayım ulı
Ómiri Haqqında
Kúnxoja Ibrayım ulı – qaraqalpaqlardıń Xorezmge kelip qonıslanǵannan keyingi birinshi shayırı, baqsısı, xalıq mápin jırlawshı klassik shayırı bolıp tabıladı. Kúnxojanıń ómirbayanı haqqındaǵı maǵlıwmatlar onıń «Jarımadım», «Jaylawım» qosıqlarında beriledi. Shayırdıń jasaǵan Qaraqalpaqstannıń arqa tárepi, Taxtakópir rayonı aymaǵı Aral teńiziniń boyları, Teris tóbe, Uzın qayır, Erjan ataw, Toqtas Mantıq boylarında bolǵan. Kúnxoja dáslep Moynaqta, Jańadarya boyındaǵı mektep-meshitte oqıp sawat ashıp soń Qaraqum iyshan mediresesinde óz bilimin jetistiredi. Medresede ol diniy bilimler menen qatar tábiyattı, dúnyalıq ilimler menende shuǵıllanadı. Jáne de Xoja Ahámet Yassawiy, Sulayman Baqırǵaniy, Suwpi Allayar, Nawayı, Fizuliy, Bedil, Maqtumqulı miynetleri menende tanısadı. Kúnxoja jetimlik hám joqshılıqqa qaramastan medresede oqıwın dawam etip onı pitkeredi. Keyin óziniń awılında ustazlıq etip balalardı oqıtadı, mektep shólkemlestiredi. Ózi baqsıshılıqtı hám qıssaxanlıqtı uyrenedi, xalıq aldında kórkem shıǵarmalardı oqıp hám duwtar menen berip júredi. Duwtardı da jaqsı shertetuǵın sazende boladı. Tariyxıy maǵlıwmatlar boyınsha Madreyim Muhámmed Raxim xan 1810-1825 jıllarda, Allaqulı xan 1835-1842 jıllarda, Mademin Muhámmed Amin xan 1845-1855 jıllarda Xiywaǵa xanlıq etken. Shayır usı xanlardıń bárinde kórgen. Kúnxoja ómir súrgen jıllarda qaraqalpaq xalqı siyasiy, mádeniy, ekonomikalıq jaqtan awır jaǵdaylarda jasadı. Kúnxoja Aydos biy, Ernazar biy baslaǵan xalıq azatlıq kóterislerdiń báriniń de qatnasıwshı hám birden-bir ideologı bolǵan. Kóterilis jeńiliske ushraǵanda shayır «Kel, kel, Xoja ózine kel!», «Aydos biy keshti álemnene… Xojam, saǵan ne boldı?!» sıyaqlı shıǵarmaların jazdı hám xalıqtıń ruwxın kóterdi. Kúnxojanıń 1855-1856 jıllardaǵı Ernazar alakóz baslaǵan xalıq azatlıq kóterilislerin belsendilerinen biri bolǵanlıǵın Berdaq shayırda bılay tastıyıqlaydı «Ernazardıń zamanında Kúnxoja ótti». Xiywanıń xanı Mademin xan shayır, sazende, baqsı qıssaxan adamlardı jıynap talantlılardı sınaqtan ótkeredi. Xan saltanatın maqtatıw ushın jumıs shólkemlestiredi. Usıǵan Kúnxojada shaqırtıladı. Sonda ol óziniń belgili «Umıtpaspań», «Túye ekenseń» qosıqların dóretedi. «Túye ekenseń» qosıǵın jazıwda Sherniyaz aqınnıń shıǵarmalarınan úlgi aladı. 1873-jıl orıslardıń eldi ǵárezli etip baǵındırıwı 75 jasar shayırǵa da qattı tásir etedi. Kúnxoja zaman qıyınshılıqlarınan qısılıw, awır azap shegiwler haqqında bir qansha qosıqların jazıp bunda bári xanlıq, patshalıq basqarıw sistemasınan ekenligin uǵındıradı. Ulıwma Kúnxoja qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, mádeniyatı ushın áhmiyetke bahalı miyraslardı dóretti..
Dóretiwshiligi
Qosıqları
